100. ระวัง คำที่ถือกันว่าเป็นสุภาษิต ๆ พูดไว้ผิด ๆ ก็ยังมี เพราะมิใช่ออกมาจาก
ธรรมชาติ
ข้อความของท่านพุทธทาสภิกขุเตือนใจให้ระวังคำสอนหรือสุภาษิตที่แพร่หลาย ซึ่งอาจไม่ถูกต้องตามหลักธรรมที่แท้จริงหรือ หลักธรรมชาติ (ตถาตา) ของเหตุและผล โดยมักย้ำให้ตรวจสอบความถูกต้อง (โยนิโสมนสิการ) ก่อนเชื่อหรือนำไปใช้ เพราะคำพูดบางอย่างไม่ได้ออกมาจากความจริงตามธรรมชาติอย่างแท้จริง
บริบท: ท่านพุทธทาสมักเน้นการศึกษา พระไตรปิฎก โดยตรงเพื่อให้เข้าใจแก่นแท้ ไม่หลงไปตามคำพูดที่ปรุงแต่งขึ้นมา
ตัวอย่างที่มักกล่าวถึง: การทำความเข้าใจ "ความว่าง" (สุญญตา) ซึ่งเป็นธรรมชาติสูงสุดของพระพุทธศาสนา
คำสอนที่ตรงไปตรงมา: ท่านพุทธทาสมักอ้างอิงพุทธสุภาษิต เช่น "นตฺถิ อการิยํ ปาปํ มุสาวาทิสฺส ชนฺตุโน" แปลว่า คนที่พูดเท็จได้จะไม่ทำบาปอย่างอื่นนั้นไม่มี (คนโกหกทำชั่วได้ทุกอย่าง)
ดังนั้น การจะถือเป็นสุภาษิตควรพิจารณาว่าเป็นหลักธรรมที่ยั่งยืน เป็นธรรมชาติ และนำไปสู่ความดับทุกข์จริงหรือไม่
พุทธทาสภิกขุต้องการเตือนให้เรา "ใช้ปัญญาพิจารณา" แทนที่จะเชื่อตามความนิยมเพียงอย่างเดียวครับ เพราะคำว่า "สุภาษิต" ในความหมายทั่วไปอาจเป็นเพียงถ้อยคำที่คนพูดต่อ ๆ กันมาจนติดปาก แต่บางครั้งอาจแฝงด้วยกิเลสหรือความเข้าใจผิดที่ไม่ตรงตามกฎธรรมชาติ (ธรรมะ) หอจดหมายเหตุพุทธทาส
ประเด็นสำคัญที่คุณพุทธทาสเน้นย้ำคือ:
อย่าเชื่อเพียงเพราะเป็นของเก่า: สุภาษิตบางอย่างอาจสร้างขึ้นเพื่อสนองความต้องการของคนบางกลุ่ม หรือเกิดจากความเข้าใจผิดในขณะนั้น
ธรรมชาติคือเครื่องตัดสิน: สุภาษิตที่ถูกต้อง (สพฺภาสิตา) ต้องสอดคล้องกับกฎของธรรมชาติและทางพ้นทุกข์ ไม่ใช่คำคมที่ฟังดูดีแต่พาไปติดกับกิเลส
ตรวจสอบด้วยกาลามสูตร: ท่านมักสอนให้เราไม่ให้ปลงใจเชื่อสิ่งใดง่าย ๆ แม้สิ่งนั้นจะถูกเรียกว่า "ตำรา" หรือ "คำครูบาอาจารย์" หากพิจารณาแล้วเห็นว่าไม่นำไปสู่การลดละกิเลส
