29. คำว่าสังขาร แปลว่าของปรุง – การปรุงมิใช่ร่างกายคร่ำคร่าสำหรับจะตาย
คำสอนของพุทธทาสภิกขุชี้ชัดว่า "สังขาร" แปลว่า การปรุงแต่ง, สิ่งที่ถูกปรุง, หรือของปรุง (สิ่งที่มีปัจจัยปรุงแต่งขึ้นมา) ไม่ใช่เพียงแค่ร่างกายคร่ำคร่าใกล้ตาย สังขารคือเหตุปัจจัยที่ปรุงแต่งทั้งร่างกายและจิตใจ การทำความเข้าใจสังขารคือการเข้าใจ "การปรุง" ว่าเป็นสิ่งไม่เที่ยงและเป็นทุกข์
ประเด็นสำคัญเกี่ยวกับ "สังขาร" ตามแนวทางพุทธทาสภิกขุ:
ความหมายแท้จริง: สังขารคือ กิริยาอาการปรุง, สิ่งที่ปรุงสิ่งอื่น, หรือสิ่งที่ถูกปรุงแต่งขึ้น
สังขาร ไม่ใช่ร่างกาย: ไม่ได้หมายถึงแค่ร่างกายที่แก่เฒ่าแล้วตายไป แต่เล็งถึง "การปรุง" หรือกรรมที่ปรุงแต่งสิ่งต่างๆ ให้เกิดขึ้น
สังขารเป็นทุกข์: เพราะต้องหมุนเวียนไปตามเหตุปัจจัย ไม่หยุดนิ่ง
ดับสังขาร ไม่ใช่การตาย: การดับสังขารคือ "การหยุดปรุง" ไม่ปรุงแต่งจิตไปในทางสุขหรือทุกข์ เป็นความว่าง ความสงบ เรียกว่า "วิสังขาร"
ดังนั้น เมื่อพูดถึงสังขารในทางธรรม จึงต้องเล็งไปที่กระบวนการปรุงแต่งของจิตและสิ่งรอบตัว ไม่ใช่แค่ร่างกายที่เสื่อมสลายไป
