65. โบสถ์ที่พระเจ้าอย่างบุคคลสร้างขึ้น มีแต่จะปิดลง ๆ แต่โบสถ์ที่อิทัปปัจจยตาสร้างขึ้นมีแต่จะเปิดเพิ่มขึ้น ๆ
ข้อความนี้เป็นปรัชญาธรรมของ พุทธทาสภิกขุ เพื่อเปรียบเทียบความยั่งยืนระหว่าง "รูปแบบภายนอก/ตัวตน" ที่สร้างโดยมนุษย์ (เสื่อมสลาย) กับ "ความจริงตามธรรมชาติ/อิทัปปัจจยตา" (นิรันดร์) โดยเน้นว่าความจริงที่อิงตามเหตุและปัจจัยนั้นจะเปิดกว้างและยั่งยืนกว่า
โบสถ์ที่พระเจ้าอย่างบุคคลสร้างขึ้น (ปิดลงๆ): หมายถึง โบสถ์ สถานที่ หรือความเชื่อที่ยึดติดกับตัวบุคคล รูปแบบ พิธีกรรม หรือวัตถุภายนอก เมื่อเวลาผ่านไป ย่อมเสื่อมลง ไม่ยั่งยืน และปิดตัวลงในที่สุด (ไม่สามารถตอบโจทย์ทางจิตวิญญาณได้จริง)
โบสถ์ที่อิทัปปัจจยตาสร้างขึ้น (เปิดเพิ่มขึ้นๆ): หมายถึง ความจริงแท้ที่เกิดขึ้นตามหลักเหตุและปัจจัยตามธรรมชาติ (สิ่งนี้เกิดขึ้น เพราะสิ่งนี้เป็นปัจจัย) ไม่ใช่การสร้างของมนุษย์ แต่เป็นความจริงที่เปิดกว้างให้เข้าใจได้ตลอดเวลา ทำให้จิตใจสว่างไสวเปิดกว้างมากขึ้น
สรุป: พุทธทาสต้องการสอนให้เลิกยึดติดกับวัตถุหรือตัวบุคคล (ลัทธิ/รูปแบบ) และให้ยึดมั่นในหลักการเหตุผลตามธรรมชาติ (ธรรมะ/อิทัปปัจจยตา) เพื่อความยั่งยืน
